close
دانلود آهنگ جدید
آشنایی با لهجه‌های مختلف ترکی خراسانی,horasan türkçesi
آلاداغ سسی|دایرة المعارف ترکان خراسان

تبلیغات

Rozblog.com رز بلاگ - متفاوت ترين سرويس سایت ساز

آمار سایت

  • افراد آنلاین : 1
  • بازديد امروز : 76
  • بازديد ديروز : 111
  • آي پي امروز : 38
  • آي پي ديروز : 54
  • ورودی امروز گوگل : 5
  • ورودی گوگل دیروز : 8
  • بازديد هفته : 1,051
  • بازدید ماه : 2,008
  • بازدید سال : 28,043
  • كل بازديدها : 58,003
  • ای پی شما : 3.215.182.36
  • مرورگر شما :
  • سیستم عامل :
  • كل کاربران : 3
  • كل مطالب : 71
  • كل نظرات : 9
  • امروز : شنبه 23 آذر 1398

اطلاعات کاربری

عضو شويد
فراموشی رمز عبور؟

نام کاربری :
رمز عبور :


عضویت سریع
نام کاربری :
رمز عبور :
تکرار رمز :
ایمیل :
نام اصلی :
کد امنیتی : * کد امنیتیبارگزاری مجدد

نویسندگان

بازدید : 686 | تاریخ : چهارشنبه 03 شهريور 1395 زمان : 9:32 | نظرات ()

به گزارش یول‌پرس، زبان ترکی خراسانی به چهار لهجه یا گویش 
تقسیم‌بندی می‌شود که در ادامه به بررسی آن‌ها می‌پردازیم:


۱- ترکی بجنوردی


بجنوردی، لهجه‌ای از زبان ترکی خراسانی است که در 
شهرستان بجنورد رایج است. همچنین این لهجه در قسمت‌هایی 
از شهرستان‌های اسفراین، مانه، سملقان و شیروان دارای گویشورانی
 می‌باشد. کلمات متعددی از این لهجه به زبان کردی کرمانجی وارد شده
 و این زبان را نیز تحت تاثیر فراوان قرار داده است.


گرامر ترکی بجنوردی:


لهجه بجنوردی مانند دیگر لهجه‌های زبان ترکی خراسانی 
و همچنین تمامی زبان‌های ترکیک، یک زبان پیوندی و التصاقی 
است و افعال بی‌قاعده کمی دارد و کلمات مذکر و مؤنث ندارد.
 ساختار جمله به شکل فاعل + مفعول + فعل (از راست به 
چپ) است. ضمن آنکه حروفی که از بینی ادا می‌شوند و در 
لهجه نیشابوری و همچنین در شیوه‌های ترکی استانبولی 
و ترکی آذربایجانی معاصر حذف گردیده‌اند در لهجه بجنوردی
 کاربرد وسیع دارند. این حروف مانند «ـنگ,Ñ» در گروه ترکی
 اغوز شرقی نیز به صورت گسترده مورد استفاده قرار می‌گیرند.
بن افعال در این لهجه از حذف کردن “ماق” از آخر مصدر فعل به 
دست می‌آید. 


بن فعل به تنهایی ارزش فعل امر دارد. İçmaq: نوشیدن  İç: بنوش، بن فعل


فعل ماضی ساده:


فعل ماضی ساده در این لهجه مانند سایر لهجه‌های ترکی 
با اندکی تفاوت صرف می‌شود.


بن فعل + دی + ضمایر متصل


ضمایر متصل به ترتیب زیر است:


اول شخص مفرد: M


دوم شخص مفرد: Ñ


سوم شخص مفرد: –


اول شخص جمع: G


دوم شخص جمع: Ñiz


سوم شخص جمع: Lən, la


Mən İçdim:  من نوشیدم


Sən Gəldiñ:  تو آمدی


O geddi: او رفت


Biz dedig: ما گفتیم


Siz yidiñiz: شما خوردید


Ola Aldila: آن‌ها گرفتند


فعل ماضی نقلی:


نحوه صرف فعل ماضی نقلی در لهجه بجنوردی با 
دیگر لهجه‌های شاخه غربی ترکی اوغوز مانند لهجه
 نیشابوری و آذربایجانی تفاوت زیادی دارد و شباهت 
زیادی به زبان‌های اوغوز شرقی از جمله زبان ترکمنی دارد.


بن فعل + اید + دیر + ضمایر متصل


ضمایر متصل به ترتیب زیر است:


اول شخص مفرد: əm


دوم شخص مفرد: əñ


سوم شخص مفرد: –


اول شخص جمع: əy


دوم شخص جمع: əñiz


سوم شخص جمع: lən


Mən içiddirəm: من نوشیده‌ام


Sən gəliddirəñ: تو آمده‌ای


O gediddir: او رفته است


Biz diddirəy: ما گفته‌ایم


Siz yiddirəñiz: شما خورده‌اید


Ola Aliddirla: آن‌ها گرفته‌اند


ماضی بعید:


بن فعل + اییدی + ضمایر


ضمایر متصل به ترتیب زیر است:


اول شخص مفرد: m


دوم شخص مفرد: ñ


سوم شخص مفرد: ندارد


اول شخص جمع: g


دوم شخص جمع: ñiz


سوم شخص جمع: lan


Mən içiyidim: من نوشیده بودم


Sən gəliyidiñ: تو آمده بودی


O gediyidi: او رفته بود


Biz diyidig: ما گفته بودیم


Siz yiyidiñiz: شما خورده بودید


Ola aliyidilan: آن‌ها گرفته بودند


ماضی التزامی:


بن فعل + میش + اول + ضمایر متصل


ضمایر متصل به ترتیب زیر است:


اول شخص مفرد: um


دوم شخص مفرد: uñ


سوم شخص مفرد: sun


اول شخص جمع: ay


دوم شخص جمع: añız


سوم شخص جمع: sunlan


Mən içmiş olum: من نوشیده باشم


Sən gəlmiş oluñ: تو آمده باشی


O gedmiş olsun: او رفته باشد


Biz demiş olay: ما گفته باشیم


Siz yemiş olañız: شما خورده باشید


Ola almış olsunlan: آن‌ها گرفته باشند


ماضی استمراری:


بن فعل + اردی + ضمایر متصل


ضمایر متصل به ترتیب زیر است:


اول شخص مفرد: m


دوم شخص مفرد: ñ


سوم شخص مفرد: ندارد


اول شخص جمع: g


دوم شخص جمع: ñiz


سوم شخص جمع: lan


Mən içərdim: من می‌نوشیدم


Sən gələrdiñ: تو می‌آمدی


O gedərdi: او می‌رفت


Biz deyərdig: ما می‌گفتیم


Siz yeyərdiñiz: شما می‌خوردید


Ola alardilan: آن‌ها می‌گرفتند


فعل مضارع خبری:


فعل مضارع خبری در این لهجه تفاوت اساسی هم با 
زبان‌های غربی و هم با زبان شرقی اوغوز دارد و گرامر 
مخصوص به خود را دارد.


بن فعل + ایی + ضمایر متصل


ضمایر متصل به ترتیب زیر است:


اول شخص مفرد: yəm


دوم شخص مفرد: yəñ


سوم شخص مفرد: –


اول شخص جمع: yiq


دوم شخص جمع: yiñiz


سوم شخص جمع: lən


Mən içiyəm: من می‌نوشم


Sən gəliyəñ: تو می‌آیی


O gedi: او می‌رود


Biz diyiq: ما می‌گوییم


Siz yiyiñiz: شما می‌خورید


Ola alila: آن ها می‌گیرند


مضارع التزامی:


بن فعل + ضمایر متصل


ضمایر متصل به ترتیب زیر است:


اول شخص مفرد: am


دوم شخص مفرد: añ


سوم شخص مفرد: sın


اول شخص جمع: ay


دوم شخص جمع: añiz


سوم شخص جمع: sinlan


Mən içəm: من بنوشم


Sən gələñ: تو بیایی


O gedsin: او برود


Biz deyəy: ما بگوییم


Siz yeyəñiz: شما بگویید


Ola alsinlan: آن‌ها بگیرند


مضارع مستمر:


مشغول + ضمایر متصل۱ + بن فعل + ایی + ضمایر متصل۲


ضمایر متصل۱ به ترتیب زیر است:


اول شخص مفرد: am


دوم شخص مفرد: añ


سوم شخص مفرد: du


اول شخص جمع: ay


دوم شخص جمع: añiz


سوم شخص جمع: dilan


ضمایر متصل۲ به ترتیب زیر است:


اول شخص مفرد: yəm


دوم شخص مفرد: yəñ


سوم شخص مفرد: –


اول شخص جمع: yiq


دوم شخص جمع: yiñiz


سوم شخص جمع: lən


Məşğulam içiyəm:  من دارم می نوشم


məşğulañ gəliyəñ: تو داری می آیی


məşğuldu gedi: او دارد می رود


məşğulay diyiq: ما داریم می گوییم


məşğulañız yiyiñiz:  شما دارید می خورید


məşğuldılan alila: آن ها دارند می گیرند


علت تفاوت فعل مضارع خبری در لهجه بجنوردی


فعل مضارع خبری در این لهجه در واقع مانند زبان ترکی آذربایجانی 
صرف می‌شود و تنها تفاوت آن گفتن حرف “ای” به جای 
حرف “ر” است. تلفظ حرف “ر” در دیگر لهجه‌های ترکی نیز مشکل و سخت است.


در زبان‌های ترکی کلمات بسیار کمی را می‌توان یافت که با حرف “ر” شروع شوند.


در بعضی از زبان‌های ترکی به دلیل سختی تلفظ، حتی 
کلماتی که از دیگر زبان‌ها وارد شده‌اند، دچار تغییر شده‌اند. 
برای مثال در زبان ترکمنی:


Orusýa: Rusiya: روسیه


در بعضی از لهجه‌های ترکی آذربایجانی نیز حرف “ر” تبدیل 
به دیگر حروف می‌شود:


Gəlirlər: Gəlillər


Qardaş: Qaydaş


حال این احتمال وجود دارد که فعل مضارع اخباری در زبان 
بجنوردی نیز مانند زبان ترکی آذربایجانی است با این تفاوت
 که به دلیل مشکل در تلفظ حرف “ر” به “ایی” تغییر پیدا کرده است.


GəliRəm: GəliYəm


İçirsən: İçiYəñ


فعل آینده:


این فعل شبیه فعل آینده (آینده نزدیک غیر قطعی) در 
زبان ترکی آذربایجانی با اندکی تفاوت صرف می‌شود.


بن فعل + ائر + ضمایر متصل


ضمایر متصل به ترتیب زیر است:


اول شخص مفرد: əm


دوم شخص مفرد: əñ


سوم شخص مفرد: –


اول شخص جمع: əy


دوم شخص جمع: əñiz


سوم شخص جمع: lən


Mən İçərəm: من خواهم نوشید


Sən Gələrəñ: تو خواهی آمد


O gedər: او خواهد رفت


Biz diyərəy: ما خواهیم گفت


Siz yiyərəñiz: شما خواهید خورد


Olar alarla: آن ها خواهند گرفت


۲- لهجه ترکی شیروانی


لهجه‌ای از زبان ترکی خراسانی است که در شهرستان 
شیروان رایج است. همچنین قسمت‌هایی از شهرستان‌های 
قوچان، فاروج و درگز و چناران گویشور دارد.


گرامر ترکی شیروانی


لهجه شیروانی نیز مانند دیگر لهجه‌های ترکی خراسانی
 و همچنین تمام زبان‌های ترکیک، یک زبان پیوندی است 
و افعال بی‌قاعده کمی دارد و کلمات مذکر و مؤنث ندارد و 
ساختار جمله به شکل فاعل + مفعول + فعل (از راست به چپ) است.


بن افعال در این لهجه از حذف کردن “ماق” از آخر مصدر فعل 
به دست می آید. 


بن فعل به تنهایی ارزش فعل امر دارد. Qoymaq: گذاشتن Qoy: بگذار، بن فعل


فعل ماضی ساده:


فعل ماضی ساده در این لهجه مانند سایر لهجه های 
ترکی با اندکی تفاوت صرف  می شود.


بن فعل + دی + ضمایر متصل


ضمایر متصل به ترتیب زیر است:


اول شخص مفرد: M


دوم شخص مفرد: N


سوم شخص مفرد: –


اول شخص جمع: K


دوم شخص جمع: Z


سوم شخص جمع: Lən


Mən qoydim: من گذاشتم


Sən vurdin: تو زدی


O yudi: او شست


Biz qaşdik: ما فرار کردیم


Siz berdiz: شما دادید


Ola içdilən: آن ها نوشیدند


فعل ماضی نقلی:


نحوه ی صرف فعل ماضی نقلی در لهجه شیروانی
 با دیگر لهجه‌های شاخه غربی اوغوز مانند لهجه نیشابوری
 و آذربایجانی تفاوت زیادی دارد و شباهت زیادی به زبان‌های 
ترکی شرقی از جمله زبان ازبکی دارد.


بن فعل + ایب + ضمایر متصل


ضمایر متصل به ترتیب زیر است:


اول شخص مفرد: bən


دوم شخص مفرد: sən


سوم شخص مفرد: di


اول شخص جمع: biz


دوم شخص جمع: siz


سوم شخص جمع: dilən


Mən qoyibbən: من گذاشته ام


Sən vuribsən: تو زده ای


O yuyibdi: او شسته است


Biz qaşibbiz: ما فرار کرده ایم


Siz beribsiz: شما داده اید


Ola içibdilən: آن ها نوشیده اند


فعل مضارع خبری:


فعل مضارع خبری در این لهجه تفاوت اساسی با زبان‌های
 غربی و اوغوز دارد و گرامر آن شباهت زیادی به صرف فعل 
در زبان ترکی ازبکی دارد.


بن فعل + ه (ə) + ضمایر متصل


ضمایر متصل به ترتیب زیر است:


اول شخص مفرد: mən


دوم شخص مفرد: sən


سوم شخص مفرد: di


اول شخص جمع: biz


دوم شخص جمع: siz


سوم شخص جمع: dilən


Mən qoyaman: من می گذارم


Sən vurasan: تو می زنی


O yuyadi: او می شوید


Biz qaçabiz: ما فرار می کنیم


Siz berəsiz: شما می دهید


Ola içədilən: آن ها می نوشند


فعل آینده:


این فعل شبیه فعل آینده (آینده نزدیک غیر قطعی) 
در زبان ترکی آذربایجانی با اندکی تفاوت صرف می‌شود.


بن فعل + ائر + ضمایر متصل


ضمایر متصل به ترتیب زیر است:


اول شخص مفرد: mən


دوم شخص مفرد: sən


سوم شخص مفرد: –


اول شخص جمع: biz


دوم شخص جمع: siz


سوم شخص جمع: lən


Mən qoyarman: من خواهم گذاشت


Sən vurarsan: تو خواهی زد


O yuyar: او خواهد شست


Biz qaçarbiz: ما فرار خواهیم کرد


Siz berərsiz: شما خواهید داد


Ola içərlən: آن ها خواهند نوشید


۳- لهجه ترکی جغتایی


لهجه‌ای از زبان ترکی خراسانی است که در شهرستان 
جغتای رایج است. همچنین در قسمت‌هایی از شهرستان‌های
 جوین، داورزن و سبزوار گویشور دارد.


گرامر زبان ترکی جغتایی


لهجه جغتایی نیز مانند دیگر لهجه‌های خراسانی و همچنین
 تمام زبان‌های ترکیک، یک زبان پیوندی است و افعال بی‌قاعده
 کمی دارد و کلمات مذکر و مؤنث ندارد و ساختار جمله به شکل
 فاعل + مفعول + فعل (از راست به چپ) است. ضمن آنکه حروفی
 که از بینی ادا می‌شوند و در لهجه نیشابوری و همچنین در 
شیوه‌های ترکی استانبولی و ترکی آذربایجانی معاصر حذف
 گردیده‌اند در لهجه ی جغتایی کاربرد وسیع دارند. این حروف
 مانند «ـنگ» در گروه ترکی اغوز شرقی نیز به صورت گسترده 
مورد استفاده قرار می‌گیرند. Gəlin – Gəling


بن افعال در این لهجه از حذف کردن “ماق” از آخر مصدر فعل 
به دست می آید.


بن فعل به تنهایی ارزش فعل امر دارد.


Almaq: گرفتن Al: بگیر، بن فعل


فعل ماضی ساده:


فعل ماضی ساده در این لهجه مانند سایر لهجه‌‎های
 ترکی با اندکی تفاوت صرف  می‌شود.


بن فعل + دی + ضمایر متصل


ضمایر متصل به ترتیب زیر است:


اول شخص مفرد: M


دوم شخص مفرد: Ng


سوم شخص مفرد: –


اول شخص جمع: G


دوم شخص جمع: Ngiz


سوم شخص جمع: Lən, la


Mən İçdim:  من نوشیدم


Sən Gəlding:  تو آمدی


O geddi: او رفت


Biz dedig: ما گفتیم


Siz yidingiz: شما خوردید


Ola Aldila: آن ها گرفتند


فعل ماضی نقلی:


نحوه صرف فعل ماضی نقلی در لهجه جغتایی با دیگر
 لهجه‌های شاخه غربی اوغوز مانند لهجه نیشابوری و 
آذربایجانی تفاوت زیادی دارد و شباهت زیادی به زبان‌های 
اوغوز شرقی از جمله زبان ترکمنی دارد.


بن فعل + ایب + دیر + ضمایر متصل


ضمایر متصل به ترتیب زیر است:


اول شخص مفرد: əm


دوم شخص مفرد: əng


سوم شخص مفرد: –


اول شخص جمع: ək


دوم شخص جمع: əngis


سوم شخص جمع: lən


Mən içibdirəm: من نوشیده ام


Sən gəlibdirəng: تو آمده ای


O gedibdir: او رفته است


Biz dibdirək: ما گفته ایم


Siz yibdirəngis: شما خورده اید


Ola Alibdirla: آن ها گرفته اند


فعل مضارع خبری:


فعل مضارع خبری در این لهجه مانند ترکی آذربایجانی 
با کمی تفاوت صرف می شود.


بن فعل + ایر + ضمایر متصل


ضمایر متصل به ترتیب زیر است:


اول شخص مفرد: əm


دوم شخص مفرد: əy


سوم شخص مفرد: –


اول شخص جمع: əg


دوم شخص جمع: əyz


سوم شخص جمع: lən


Mən içirəm: من می نوشم


Sən gəlirəy: تو می آیی


O gedir: او می رود


Biz deyirəg: ما می گوییم


Siz yeyirəyz: شما می خورید


Ola alirla: آن ها می گیرند


فعل آینده:


صرف فعل آینده در لهجه جغتایی به هیچ کدام از زبان های
 ترکی شباهت ندارد و صرف فعل مخصوص به خود را دارد.


صرف این فعل اندکی بی قاعده است


بن فعل + حرف آخر بن فعل + ه(ə) + ضمایر متصل


ضمایر متصل به ترتیب زیر است:


اول شخص مفرد: m


دوم شخص مفرد: yn


سوم شخص مفرد: y


اول شخص جمع: yg


دوم شخص جمع: ys


سوم شخص جمع: llən


در سوم شخص مفرد نیازی به تکرار حرف آخر بن فعل نیست.


بن فعل + əy


در سوم شخص جمع نیازی به تکرار حرف آخر بن فعل 
نیست اما حرف اول نشانه ی جمع دو بار تکرار می شود.


بن فعل + ه(ə) + llən, lla


Mən İççəm: من خواهم نوشید


Sən Gəlləyn: تو خواهی آمد


O gedəy: او خواهد رفت


Biz qaççayg: ما خواهیم گفت


Siz berrəys: شما خواهید خورد


Olar alalla: آن ها خواهند گرفت


۴- لهجه گرایلی


لهجه گرایلی لهجه ای از زبان ترکی خراسانی است
 که در بین لهجه های ترکی خراسانی از نظر جمعیت 
بیش ترین جمعیت را دارد. این لهجه خود به سه شیوه
 تقسیم می شود: قلیق چی، بغایری و شیوه دیگر 
نام خاصی ندارد. لهجه قلیق چی که خود از میان شیوه های
 دیگر گرایلی بیش ترین گویشور را دارد، در شهرستان های
 نیشابور، فیروزه و بخش های جلگه رخ و بایگ شهرستان
 تربت حیدریه رایج است و بیش ترین شباهت را به زبان
 ترکی آذربایجانی دارد. لهجه بغایری نیز در بخش بام و 
صفی آباد شهرستان اسفراین، بخش سرولایت شهرستان 
نیشابور و مناطقی از شهرستان های خوشاب و فیروزه 
رایج است. لهجه دیگر که نام خاصی نیز ندارد بیش تر در 
شهرستان رامیان از استان گلستان رایج است. این لهجه مانند
 دیگر زبان های ترکی یک زبان پیوندی است و افعال بی قاعده
 بسیار کمی دارد. لهجه گرایلی مانند ترکی آذربایجانی دارای
 نه حرف صدا دار است. زبان ترکی بر لهجه های فارسی 
خراسان نیز تاثیر گذاشته بویژه لهجه فارسی نیشابوری که 
دارای کلمات ترکی فراوانی است و ضمن این که حروف صدا 
داری که در فارسی وجود ندارند (Ü,Ö,I) به لهجه ی فارسی
 نیشابوری وارد شده اند و قانون هماهنگی اصوات زبان ترکی
 نیز با تاثیر خود بر این لهجه باعث شده است که این لهجه 
فارسی برخلاف فارسی معیار، دارای هماهنگی اصوات نیز باشد.


لهجه گرایلی به دو زیر شاخه تقسیم می‌شود:


قلیچی یا همان قلیچ‌چی و بغایری (بؤغایری)


گرایلی: جاجرم – مانه و سملقان – مینودشت – 
رامیان، جمعیت: ۱۶۵ هزار نفر
بؤغایری: اسفراین – بام و صفی آباد، جمعیت : ۲۰ هزار نفر
قلیچ چی: شهرستان نیشابور و فیروزه، جمعیت: ۴۵۰ هزار نفر
صرف فعل گرامر زبان ترکی نیشابوری (گرایلی)


مصدر فعل مح و ماخ که با توجه به قانون هماهنگی اصوات 
برای مصدر فعل های مختلف متفاوت است.
Eyləməh: کردن Eyləmax
Galmax: ماندن Galməh


بن فعل از حذف کردن مح و ماخ از مصدر به وجود می‌آید
Eyləməh  Eylə بن فعل
بن فعل خود ارزش فعل امر مفرد را دارد.
Eylə: بکن
Gal: بمان


افعال ماضی


فعل ماضی بعید: فعلی است که در گذشته قبل از
 انجام فعلی دیگر انجام شده است.
رفته بودم، گفته بودید
این فعل در زبان ترکی نیشابوری به روش زیر ساخته 
می‌شود:
بن فعل + میش + دی + ضمایر متصل
میش با توجخ به قانون هماهنگی اصوات به صورت زیر صرف می شود:
اگر مصوت هجای آخر بن فعل Ə, i, E بودند، Miş
اگر مصوت هجای آخر بن فعل A, I بودند، Mış
اگر مصوت هجای آخر بن فعل Ü بود، Müş
اگر مصوت هجای آخر بن فعل U بود، Muş
ضمایر متصل با توجه به قانون هماهنگی اصوات به صورت زیر است:
اول شخص مفرد : im, ım, üm, um
اول شخص جمع: ih, ıx, üh, ux
دوم شخص مفرد : in, ın, ün, un
دوم شخص جمع: iz, ız, üz, uz
سوم شخص مفرد : ندارد
سوم شخص جمع: lər, lar
Mən səninlə söyləmişdim: من با تو حرف زده بودم
Olar birdan getmişdilər: آن ها از این جا رفته بودند
Sən anlamamışdın: تو نفهمیده بودی
Biz galmışdıx: ما مانده بودیم
فعل ماضی نقلی:
من رفته ام
شما گفته بودید


این فعل در زبان ترکی نیشابوری دو حالت دارد.
حالت اول :
بن فعل + میش + ضمایر متصل
میش با توجخ به قانون هماهنگی اصوات به صورت زیر صرف می شود:
اگر مصوت هجای آخر بن فعل Ə, i, E بودند، Miş
اگر مصوت هجای آخر بن فعل A, I بودند، Mış
اگر مصوت هجای آخر بن فعل Ü بود، Müş
اگر مصوت هجای آخر بن فعل U بود، Muş
ضمایر متصل با توجه به قانون هماهنگی اصوات به صورت زیر است :
اول شخص مفرد : əm, am
اول شخص جمع: ih, ıx
دوم شخص مفرد : sən, san
دوم شخص جمع: siz, sız
سوم شخص مفرد : ندارد
سوم شخص جمع: lər, lar
Mən eşitmişəm: من شنیده ام
Olar ölmüşlər: آن ها مرده اند
حالت دوم:
بن فعل + ایب + ضمایر متصل
ایب با توجخ به قانون هماهنگی اصوات به صورت زیر صرف می شود:
اگر مصوت هجای آخر بن فعل Ə, i, E, Ü بودند، İb
اگر مصوت هجای آخر بن فعل A, I بودند، Ib
اگر مصوت هجای آخر بن فعل U بود، Ub
ضمایر متصل با توجه به قانون هماهنگی اصوات به صورت زیر است :
اول شخص مفرد : man, mən
اول شخص جمع: mız, miz
دوم شخص مفرد : san, sən
دوم شخص جمع: sız, siz
سوم شخص مفرد : ندارد
سوم شخص جمع: lər, lar
Nə olub?چه شده است؟
Biz göribmiz ما دیده ایم
فعل ماضی التزامی: فعلی است با حالت تردید یا آرزو
رفته باشند
دیده باشم
بن فعل + ای + دی + ضمایر متصل
ضمایر متصل با توجه به قانون هماهنگی اصوات به صورت زیر است :
اول شخص مفرد : im, ım, üm, um
اول شخص جمع: ih, ıx, üh, ux
دوم شخص مفرد : in, ın, ün, un
دوم شخص جمع: iz, ız, üz, uz
سوم شخص مفرد : ندارد
سوم شخص جمع: lər, lar
ای با توجخ به قانون هماهنگی اصوات به صورت زیر صرف می شود:
اگر مصوت هجای آخر بن فعل Ə, i, E, Ü بودند، Əy
اگر مصوت هجای آخر بن فعل A, I, U بودند، Ay
Gələydih آمده باشیم
Söyləydilər: حرف زده باشند


ماضی استمراری: فعلی است که در زمان گذشته به طور مداوم 
و مستمر انجام می شده است.
حرف می زدیم
می خواندند.
بن فعل + ایر + دی + ضمایر متصل
ایر با توجخ به قانون هماهنگی اصوات به صورت زیر صرف می شود:
اگر مصوت هجای آخر بن فعل Ə, i, E, Ü بودند، İr
اگر مصوت هجای آخر بن فعل A, I, U بودند Ir
دی با توجخ به قانون هماهنگی اصوات به صورت زیر صرف می شود:
اگر مصوت هجای آخر بن فعل Ə, i, E, Ü بودند، Di
اگر مصوت هجای آخر بن فعل A, I, U بودند، Dı
ضمایر متصل با توجه به قانون هماهنگی اصوات به صورت زیر است :
اول شخص مفرد : im, ım
اول شخص جمع: ih, ıx
دوم شخص مفرد : in, ın
دوم شخص جمع: iz, ız
سوم شخص مفرد : ندارد
سوم شخص جمع: lər, lar
Siz gəlirdiz: شما می آمدید
O başarmırdı: او نمی توانست
ماضی ساده : فعلی که در گذشته اتفاق افتاده است
رفتم.
خواند.
بن فعل + دی + ضمایر متصل
ضمایر متصل با توجه به قانون هماهنگی اصوات به صورت زیر است :
اول شخص مفرد : im, ım, üm, um
اول شخص جمع: ih, ıx, üh, ux
دوم شخص مفرد : in, ın, ün, un
دوم شخص جمع: iz, ız, üz, uz
سوم شخص مفرد : ندارد
سوم شخص جمع: lər, lar
دی با توجخ به قانون هماهنگی اصوات به صورت زیر صرف می شود:
اگر مصوت هجای آخر بن فعل Ə, i, E بودند، di
اگر مصوت هجای آخر بن فعل A, I بودند، dı
اگر مصوت هجای آخر بن فعل Ü بود، dü
اگر مصوت هجای آخر بن فعل U بود، du
Oldu: شد
Dəyişdilər: عوض کردند


فعل های بسیاری در زمان ماضی وجود دارند که به دلیل
 کاربرد کم تر ما فقط به صرف ان ها با مصدر بیلمح اکتفا 
می کنیم. با توجه به قوانین هماهنگی اصوات خودتان 
می توانید گرامر این افعال را یافت کنید.
اول مفرد / دوم مفرد / سوم مفرد / اول جمع / دوم جمع / سوم جمع
ماضی استمراری حکایی:
Bilərmişəm, Bilərmişsən, Bilərmiş, Bilərmişih, Bilərmişsiz, Bilərmişlər
ماضی استمراری خبری:
Bilərdim, Bilərdin, Bilərdi,
Bilərdih, Bilərdiz, Bilərdilər
ماضی استمراری مفاعله:
Bilişirdim, Bilişirdin, Bilişirdi
Bilişirdih, Bilişirdiz, Bilişirdilər
ماضی بعید التزامی :
Biləymişəm, Biləymişsən, Biləymiş
Biləymişih, Biləymişsiz, Biləymişlər
ماضی بعید روایتی حالت مفعولی وجه غیر قطعی:
Biləcəyidim, Biləcəyidin, Biləcəyidi
Biləcəyidih, Biləcəyidiz, Biləcəyilər
ماضی بعید روایتی غیر قطعی مفاعله:
Bilişəcəyidim, Bilişəcəyidin, Bilişəcəyidi
Bilişəcəyidih, Bilişəcəyidiz, Bilişəcəyilər
ماضی بعید روایتی غیر قطعی امری مفعولی با فعل متعدی:
Bilindiriləcəyidim, Bilindiriləcəyidin, Bilindiriləcəyidi
, Bilindiriləcəyidih, Bilindiriləcəyidiz, Bilindiriləcəyilər
ماضی بعید روایتی غیر قطعی مفعولی با فعل متعدی :
Bilinəcəyidim, Bilinəcəyidin
, Bilinəcəyidi, Bilinəcəyidih, Bilinəcəyidiz, Bilinəcəyilər
ماضی بعید شرطی:
Bilsəyimişəm, Bilsəyimişsən, Bilsəyimiş
Bilsəyimişih, Bilsəyimişsiz, Bilsəyimişlər
ماضی بعید مفاعله :
Bilişmişdim, Bilişmişdin, Bilişmişdi
Bilişmişdih, Bilişmişdiz, Bilişmişdilər
ماضی بعید وجوبی:
Bilməlimişəm, Bilməlimişsən, Bilməlimiş
Bilməlimişih, Bilməlimişsiz, Bilməlimişlər
ماضی حکایی:
Bilirmişəm, Bilirmişsən, Bilirmiş
Bilirmişih, Bilirmişsiz, Bilirmişlər
ماضی ساده شرطی :
Bilsəydim, Bilsəydin, Bilsəydi
Bilsəydih, Bilsəydiz, Bilsəydilər
ماضی ساده الزامی :
Bilməlidim, Bilməlidin, Bilməlidi
Bilməlidih, Bilməlidiz, Bilməlidilər
ماضی شرطی مفاعله وجه آرزو:
Bilişsəyidim, Bilişsəyidin, Bilişsəyidi
Bilişsəyidih, Bilişsəyidiz, Bilişsəyidilər
ماضی مفاعله:
Bilişdim, Bilişdin, Bilişdi
Bilişdih, Bilişdiz, Bilişdilər
ماضی مفاعله الزامی :
Bilişməlidim, Bilişməlidin, Bilişməlidi
Bilişməlidih, Bilişməlidiz, Bilişməlidilər
ماضی مفاعله غیرقطعی :
Bilişərdim, Bilişərdin, Bilişərdi
Bilişərdih, Bilişərdiz, Bilişərdilər
-ماضی مقدم حکایی :
Bilmişimişəm, Bilmişimişsən, Bilmişimiş
Bilmişimişih, Bilmişimişsiz, Bilmişimişlər
ماضی موصولی :
Bildiyim, Bildiyin, Bildiyi,
Bildiyimiz, Bildiyiz, Bildihləri
ماضی وجه قطعی با فعل متعدی :
Bildirətdirdim, Bildirətdirdin, Bildirətdirdi
Bildirətdirdih, Bildirətdirdiz, Bildirətdirdilər
زمان حال
در زبان ترکی گرایلی زمان حال بر دو نوع است. :حال و مضارع.
حال: آن است که بر فعلی در حال انجام یافتن دلالت کند. 
مانند: اوغلان گولور (پسر می‎خندد). این فعل فقط مخصوص 
به وجه خبری می‎باشد.
حال استمراری فاعلی:
می گویم.
می رود
بن فعل + ایر + ضمایر متصل
ایر با توجخ به قانون هماهنگی اصوات به صورت زیر صرف می شود:
اگر مصوت هجای آخر بن فعل Ə, i, E بودند، ir
اگر مصوت هجای آخر بن فعل A, I بودند، ır
اگر مصوت هجای آخر بن فعل Ü بود، ür
اگر مصوت هجای آخر بن فعل U بود، ur
ضمایر متصل با توجه به قانون هماهنگی اصوات به صورت زیر است :
اول شخص مفرد : əm, am
اول شخص جمع: ih, ıx, üh, ux
دوم شخص مفرد : sən, san
دوم شخص جمع: siz, sız
سوم شخص مفرد : ندارد
سوم شخص جمع: lər, lar
Ağlayıram: می گریم
Öldürürsən: می کشی
Gəlirih: می آییم
ماضی استمراری مفعولی :
بن فعل + ایلیر + ضمایر متصل
ایلیر با توجخ به قانون هماهنگی اصوات به صورت زیر صرف می شود:
اگر مصوت هجای آخر بن فعل Ə, i, E بودند، ilir
اگر مصوت هجای آخر بن فعل A, I بودند، ılır
اگر مصوت هجای آخر بن فعل Ü بود، ülür
اگر مصوت هجای آخر بن فعل U بود، ulur
اگر حرف آخر بن فعل L بود، inir
ضمایر متصل با توجه به قانون هماهنگی اصوات به صورت زیر است :
اول شخص مفرد : əm, am
اول شخص جمع: ih, ıx, üh, ux
دوم شخص مفرد : sən, san
دوم شخص جمع: siz, sız
سوم شخص مفرد : ندارد
سوم شخص جمع: lər, lar
Görülürəm: دیده می شوم
چند فعل مضارع دیگر که به دلیل کاربرد کمتر فقط
 صرف فعل آن ها را با مصدر بیلمح می نویسیم
مضارع شرطی مفعولی :
Biləsəm, Biləsən, Biləsə,
Biləsəh, Biləsəz, Bilələr
مضارع التزامی :
Biləm, Biləsən, Bilə,
Biləh, Biləsiz, Bilələr
مضارع امر :
Bilim, Bil, Bilsin
Bilih, Biling, Bilsinlər
مضارع وجوبی:
Bilməliyəm, Bilməlisən, Bilməli
Bilməliyih, Bilməlisiz, Bilməlidilər
مضارع تمنا :
Bilsənə, Bilsənəz


زمان آینده
آینده دور خبری(قطعی) :
بن فعل + اجح + ضمایر متصل
اجح با توجخ به قانون هماهنگی اصوات به صورت زیر صرف می شود:
اگر مصوت هجای آخر بن فعل Ə, i, E, Ü بودند، əcəh
اگر مصوت هجای آخر بن فعل A, I, U بودند، acax
احح به دلیل قانون هماهنگی اصوات،در افعال اول شخص به
 این صورت است: cəyəm, Cağam, cəyih, cağax
ضمایر متصل با توجه به قانون هماهنگی اصوات به صورت زیر است :
دوم شخص مفرد : sən, san
دوم شخص جمع: siz, sız
سوم شخص مفرد : ندارد
سوم شخص جمع: lər, lar
Galacağax: خواهیم ماند
Oxuyacaxlar: خواهند خواند
آینده نزدیک خبری(غیرقطعی):
بن فعل + ار + ضمایر
ار با توجخ به قانون هماهنگی اصوات به صورت زیر صرف می شود:
اگر مصوت هجای آخر بن فعل Ə, i, E, Ü بودند، ər
اگر مصوت هجای آخر بن فعل A, I, U بودند، ar
ضمایر متصل با توجه به قانون هماهنگی اصوات به صورت زیر است :
اول شخص مفرد: əm, am
اول شخص جمع: ih, ıx
دوم شخص مفرد : sən, san
دوم شخص جمع: siz, sız
سوم شخص مفرد : ندارد
سوم شخص جمع: lər, lar
Öpərsən
Sürərih
آینده حالت مفاعله غیرقطعی:
Bilişərəm, Bilişərsən, Bilişər,
Bilişərih, Bilişərsiz, Bilişərlər
آینده حالت مفاعله قطعی :
Bilişəcəyəm, Bilişəcəhsən, Bilişəcəh,
Bilişəcəyih, Bilişəcəhsiz, Bilişəcəhlər
آینده ارادی حکایی:
Biləcəyidim, Biləcəyidin, Biləcəyidi,
Biləcəyidih, Biləcəyidiz, Biləcəyidilər
آینده غیر ارادی حکایی :
Biləcəhimişəm, Biləcəhimişsən, Biləcəhimiş,
Biləcəhimişih, Biləcəhimişsiz, Biləcəhimişlər
آینده شرطی:
Biləcəhsəm, Biləcəhsən, Biləcəhsə
Biləcəhsəh, Biləcəhsəz, Biləcəhsələr
آینده شرطی مفاعله:
Bilişsəm, Bilişsən, Bilişsə
Bilşsəh, Bilişsəz, Bilişsələr
آینده مفعولی غیرقطعی:
Bilinərəm, Bilinərsən, Bilinər
Bilinərih, Bilinərsiz, Bilinərlər
آینده مفعولی قطعی:
Bilinəcəyəm, Bilinəcəhsən, Bilinəcəh
Bilinəcəyih, Bilinəcəhsiz, Bilinəcəhlər
آینده موصولی:
Biləcəğim, Biləcəğing, Biləcəği
Biləcəğimiz, Biləcəğiz, Biləcəxləri
فعل و فاعلهای آن:


در زبان ترکی گرایلی ممکن است فعل یک فاعل یا دو 
فاعل و یا سه فاعل داشته باشد.:


۱- یک فاعلی: یک نفر کار را خود انجام می‎دهد. مانند:
Azdım: نوشتم


۲- دو فاعلی: فاعل اول کار را به مباشرت یک نفر دیگر انجام می‎دهد. مانند:
Azdırdım: نویساندم


۳- سه فاعلی: اگر فعل از فاعل اول به فاعل دوم و از 
آن به فاعل سوم برسد و کار به مباشرت شخص ثالثی
 انجام گیرد، آن را فعل سه فاعلی می‎نامند. مانند:
Azdıtdırdım
برای این فعل معادلی در زبان فارسی وجود ندارد. به 
طور خلاصه می‎توان گفت که یعنی دادم نویساندند


افعال دو طرفه: در برابر باب مفاعله عربی می‎باشد. 
مانند مصافحه (دست دادن دو طرفه).
در زبان فارسی معادلی برای این باب وجود ندارد و 
یا از معنای مصدر باید آن را دریافت کرد و یا کلمه (باهم) و … 
اضافه شود ولی در زبان ترکی گرایلی قاعده خاصی برای 
ایجاد این باب وجود دارد.
بدین ترتیب که اگر به آخر ریشه فعل حرف (Ş) اضافه شود، 
فعل دو طرفه ساخته می‎شود.
Axınlamax: نزدیک شدن  Axınlaşmax: به هم نزدیک شدن
فعل لازم: آن است که معنی آن فقط به فاعل تمام شود.مانند:
Gin batdı: خورشید غروب کرد


فعل متعدی: آن است که معنی آن به فاعل تمام نشود و 
محتاج مفعول باشد. مانند:
Gaplan maralı tuddu: پلنگ آهو را شکار کرد
طرز متعدی کردن فعل لازم:


در زبان ترکی گرایلی با افزودن (T) یا (R) به ریشه فعل لازم،
 فعل متعدی درست می‎شود:


Gurumax خشک شدن  Gurutmax خشک کرد
Etməh: گم کردن  Edirməh: گم کردن


قاعده: افعالی که ریشه آن به حرف (N) ختم شود 
حرف (N) حذف و بجای آن حرف (T) گذاشته می‎شود. مانند:
Sürünməh: خزیدن  Sürütməh: خزاندن
در پاره‎ای افعال قبل از پسوند (R) یک حرف (D) هم افزوده 
می‌شود. مانند:
Anmax: سوختن  Andırmax: سوزاندن


فعل معلوم: آن است که فاعل آن معلوم و ذکر شده باشد. مانند:
İldiz paltarını tapdı: اولدوز لباسش را پیدا کرد


فعل مجهول: آن است که فاعل آن معلوم نبوده و فعل به 
مفعول نسبت داده می شود.
Paltar tapıldı: لباس پیدا شد
مجهول کردن فعل معلوم:


۱- اضافه کردن (L) بعد از ریشه فعل متناسب با آهنگ کلمه. مانند:


Atmax: پرت کردن  Atılmax: پرتاب شدن


۲- اضافه کردن (N) پس از ریشه فعل در صورتی که ریشه فعل 
به حرف (L) ختم شود. مانند:
Bilməh: دانستن Bilinməh: دانسته شدن
فعل مثبت: فعلی است که بر انجام کاری دلالت کند.
Kəklih uşdu: کبک پرید
فعل منفی: فعلی است که بر انجام نشدن کاری دلالت می‎کند. مانند:
Kəklih uşmadı: کبک نپرید
طریقه منفی کردن فعل مثبت: این کار با اضافه کردن (Ma) و
 (mə) پس از ریشه فعل انجام می‎شود. مانند:
Azıram: می نویسم Azmayıram: نمی نویسم
طریقه ساختن فعل سوالی: هرگاه به پایان فعل (Mi) یا (Mu) 
اضافه کنیم، فعل سوالی درست می‎شود:
Bildi: دانست Bildi mi? آیا دانست
Suldu: پژمرد Suldu mu? آیا پژمرد


با وجود این تقسیم بندی تفاوت بسیار کمی در بین گویش‌های
 موجود در این منطقه وجود دارد و از سه گروه مذکور، لهجه
 شیروانی به علت روان و ساده بودن تلفظ لغات و باتوجه به
 تعداد زیاد متکلّمان آن، حالت فراگیر دارد.


در مبحث افعال به زمانهای مختلف دستوری نیز زبان ترکی 
خراسانی به ۲ گروه متمایز تقسیم شده است:


گروه اول: مخصوص مناطق غربی و جنوبی است (صرف افعال 
در این گروه شبیه ترکی آذربایجانی می‌باشد).
گروه دوم: مخصوص مناطق شرقی است (صرف افعال تا
 حدودی شبیه ترکی ترکمنی می‌باشد).


برگرفته از yolpress.ir

نظرات کاربران

نام
ایمیل (منتشر نمی‌شود) (لازم)
وبسایت
:) :( ;) :D ;)) :X :? :P :* =(( :O @};- :B /:) :S
نظر خصوصی
مشخصات شما ذخیره شود ؟ [حذف مشخصات] [شکلک ها]
کد امنیتیرفرش کد امنیتی